Szczodry Wieczór – przypadający w przesilenie zimowe – to święto zwiastujące rychłe wydłużanie się dnia oraz skracanie nocy. Z tej okazji świętujemy, gromadząc się, obrzędując i wspólnie biesiadując i goszcząc kolędników. Wtedy także wieszamy podłaźniczkę, która ozdobi izbę w całym okresie Szczodrych Godów.
Zwykle robi się ją ze szczytu choinki, zawieszanego czubkiem do dołu. Może również mieć formę stroika wykonanego ze związanych ze sobą gałązek iglaka. Najczęściej wiesza się ją u powały, w kącie izby lub nad stołem, obwieszając dekoracjami. Stroik ten jest obecny w naszej kulturze od czasów prasłowiańskich i na stałe przeniknął do kultury ludowej – wieszają ją głównie mieszkańcy Beskidów i Podhala[1].
Ozdoby – owoce lub drobiazgi wykonane ręcznie
Każda podłaźniczka jest zdobiona różnorodnymi dekoracjami – najczęściej są to ozdoby wykonywane samodzielnie. Można powiesić na niej np. pomalowane szyszki, wstążki, dekoracje robione na szydełku, jabłka czy orzechy.
Na podłaźniczce wiesza się także pająki ze słomy – jednak dotyczy to tylko mniejszych wersji tych dekoracji. Są to bowiem ozdoby, które czasem osiągają niezwykle okazałe, duże rozmiary i skomplikowane, geometryczne kształty. Tradycja ich wykonywania jest obecna w sztuce ludowej nie tylko na Słowiańszczyźnie, ale także poza nią. Spotkamy je np. w Estonii, Łotwie, Litwie, Szwecji, Bawarii, Tyrolu, Albanii, Czechach czy Rosji.
Tradycje związane z podłaźniczką
Jak wskazuje Tadeusz Seweryn, w swoim opracowaniu Podlaźniki, już sama wyprawa po drzewko na podłaźniczkę była w tradycji ludowej bardzo istotna. W jej trakcie śpiewano wyprzódki, a ten, kto pierwszy dojechał do lasu, w przyszłym roku miał najszybciej cieszyć się dojrzałym zbożem. Takie przesądy jasno implikują związek podłaźniczki z urodzajem oraz przyszłorocznymi plonami[2]. Są to oczywiście poprawne skojarzenia, symbolika podłaźniczki bezpośrednio odnosi się do przyrody oraz urodzaju. Nic w tym dziwnego – na koniec roku rolnicy zaczynali coraz częściej myśleć o tym, co przyniesie kolejny. Ich myśli z pewnością wędrowały w stronę pól, które już za kilka miesięcy miały zostać obsiane, a w połowie roku dać plon. Obfitość tego plonu była dla rolnika kwestią być lub nie być. Nic dziwnego, że takie myśli zaprzątały jego głowę już zimą.
Warto wspomnieć, że tradycja wieszania podłaźniczki jest ściśle związana z kolędnikami. Już samą etymologię jej nazwy można z nimi wiązać - pierwszym gościem, który odwiedzał dom w święta, żeby złożyć gospodarzom życzenia nazywany był Podłaźnikiem. Podobnie jak goście przychodzący z serdecznymi życzeniami, ozdoba również miała sprzyjać gospodarzom.
Występujące w kulturze ludowej zwyczaje związane z podłaźniczką nie były oczywiście jednolite dla całej Słowiańszczyzny. Jako przykład można podać okolice Krakowa. W tamtych rejonach podłaźniczki wieszano tylko w tych domach, w których mieszkała panna na wydanie. Przyozdabiano je jabłkami. Kawalerowie, którzy chodzili po domach jako kolędnicy, mogli spróbować zerwać jabłko – był to znak, że chłopak jest zainteresowany daną dziewczyną. Jeśli ona nie próbowała przeszkodzić mu w zdobyciu jabłka, również była mu przychylna. [3]
Reasumując
Podłaźniczka to piękny symbol świąt, którzy wywodzi się z prasłowiańskich tradycji i przetrwał do naszych czasów w kulturze ludowej. Ze względu na szeroki zakres występowania, zwyczaje z nią związane różniły się od siebie. W każdym przypadku pełni ona formę ozdoby, którą wieszano u powały np. nad stołem, nad drzwiami lub w kącie izby. Niezależnie od tego, czy wykonujemy ją z czubka choinki czy ze związanych gałązek, zawsze przyozdabiamy ją dekoracjami. Tak przygotowana pełni rolę zachwycającej ozdoby, wprowadza do niej piękny zapach i zieleń przypominającą o wiośnie, która w końcu nadejdzie.
[1] Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Podłaźniczka, dostęp 15.12.2024 20:41
[2] T. Seweryn, Podłaźniki, Kraków 1932, s. 14
[3] Tamże
Autor: Bartosz Ławrynkowicz
